Havoriylarning faoliyati: 15  Bob

D. Quddusdagi uchrashuv (15:1−35)

15:1 Antioxiya cherkovida sunnat qilish masalasi bo‘yicha bo‘lib o‘tgan munozara Galatiyaliklarga 2:1-10 da ham tasvirlangan. Ikkala hikoyani birlashtirib, quyidagi manzarani ko‘ramiz: Quddus cherkovidan kelgan ba’zi soxta birodarlar Antioxiyaga kelib, u yerda va’z qila boshladilar. Ularning va’zining mohiyati quyidagicha edi: najot topish uchun majusiylar sunnat qilinishlari kerak. Ular uchun Rabbimiz Iso Masihga ishonishning o‘zi yetarli emas, ular yana Muso qonuniga bo‘ysunishlari kerak. Bu, shubhasiz, Xudoning inoyati haqidagi Xushxabarga hujum edi. Haqiqiy inoyat Xushxabariga ko‘ra, Masih xochda najot ishini yakunladi. Gunohkorning qilishi kerak bo‘lgan yagona narsa Unga imon keltirishdir. Inson xayrli ishlari va xizmatlari haqida gap ketganda, najot inoyat in’omi bo‘lmay qoladi. Inoyat sifatida, najot to‘liq insonga emas, Xudoga bog‘liq. Agar qandaydir shart-sharoit paydo bo‘lsa, u najot in’omidan qarzga aylanadi. Najot esa in’omdir; uni qo‘lga kiritish yoki unga sazovor bo‘lish mumkin emas.

15:2−3 Pavlus va Barnabo yahudiyparast bo‘lganlarga qattiq e’tiroz bildirishdi, chunki ular imonga kelgan majusiylarni Masihdagi erkinlikdan mahrum qilish uchun kelganliklarini tushunishdi.

Havoriylarning 15-bobida, Antioxiyadagi birodarlar Pavlus, Barnabo va boshqa ba’zi kishilarni Quddusdagi havoriylar va oqsoqollar huzuriga yuborishga qaror qilganini bilib olamiz. Galatiyaliklarga 2:2 da Pavlus aytishicha, Quddusga borishiga vahiy turtki bo‘lgan. Bu yerda, albatta, ziddiyat yo‘q. Xudoning Ruhi Pavlusga borishni vahiy qildi va Antioxiya cherkoviga uni yuborishni buyurdi. Quddusga borayotib, ular Finikiya va Samariyaning turli joylarida to‘xtab, majusiylarning imonga kelganlari haqida so‘zlab berdilar va bu hamma joyda katta quvonch uyg‘otdi.

15:4 Pavlus Quddusga kelgach, avvalo havoriylar va oqsoqollar huzuriga bordi va u yerda xususiy suhbatda majusiylarga va’z qilayotgan Xushxabar haqida ularga batafsil so‘zlab berdi. Ular o‘zlari yahudiylarga va’z qilgan Xushxabar bilan bir xil ekanligini tan olishga majbur bo‘ldilar.

15:5 Farziylardan bo‘lgan ba’zi masihiylar o‘rinlaridan turib, majusiylarni sunnat qilish va Muso qonuniga rioya qilishga o‘rgatish kerak, busiz ular haqiqiy shogird bo‘la olmaydilar, deb aytishdi. Aftidan, bu butun cherkovning umumiy yig‘ilishida sodir bo‘lgan.

15:6 6-oyatdan, yakuniy qarorni chiqarishda faqat havoriylar va oqsoqollar ishtirok etgandek ko‘rinishi mumkin. Ammo 12-oyatdan ko‘rinib turibdiki, u yerda cherkovning barcha a’zolari ham bo‘lgan.

15:7−10 Butrus o‘rnidan turganida, muxolifat u ularning fikrini qo‘llab-quvvatlaydi, deb o‘ylagan bo‘lishi mumkin. Axir, Butrus sunnat qilinganlarga Xushxabarni yetkazgan edi. Biroq ularni umidsizlik kutardi. Butrus, bundan bir necha yil oldin Xudo majusiylar ilk bor uning og‘zidan Injil so‘zini eshitishlarini belgilab qo‘yganini eslatdi. Bu voqea Korniliy xonadonida yuz bergan edi. Xudo majusiylarning qalblarini imon bilan O‘ziga qaratganini ko‘rib, ularga Muqaddas Ruhni berdi, xuddi yahudiylarga Hosil bayramida berganidek. O‘shanda Xudo bu majusiylardan sunnat qilishni talab qilmadi. Ularning majusiy bo‘lishining hech qanday ahamiyati yo‘q edi: U ularning qalblarini imon bilan pokladi. Xudo majusiylarni qonunga rioya qilganlari uchun emas, balki imonlariga ko‘ra qabul qilgan ekan, Butrus jamoatdan nega endi ular ota-bobolari ham, o‘zlari ham ko‘tara olmagan qonun yukini majusiylar zimmasiga yuklamoqchi ekanliklarini so‘radi. Qonun hech qachon hech kimni qutqarmagan. Uning vazifasi oqlash emas, balki hukm qilish edi. Qonun gunoh haqida bilim beradi, lekin undan qutqarmaydi.

15:11 Butrusning so‘nggi so‘zlari alohida e’tiborga loyiq. U Rabbimiz Iso Masihning inoyati bilan (qonunga rioya qilish bilan emas) biz (yahudiylar) ular (majusiylar) kabi najot topamiz, deb chuqur ishonch bildirdi. Butrus yahudiy sifatida, majusiylar ham yahudiylar singari najot topadilar, deb aytishini kutish mumkin edi. Ammo bu yerdagi inoyat etnik farqlardan ustun kelgan ko‘rinadi.

15:12 Butrus nutqini tugatgandan so‘ng, Barnabo va Pavlus Xudoning majusiylar orasida qilgan ishlari va Xushxabarni va’z qilishda ko‘rsatgan alomatlari va mo‘jizalari haqida so‘zlab berishdi.

15:13−14 Butrus Rabbimiz dastlab u orqali majusiylarga imon eshigini qanday ochganini so‘zlab berdi. Pavlus bilan Barnabo bunga qo‘shimcha qilib, Rabbimiz o‘zlari orqali majusiylarga qanday Xushxabar yetkazgani to‘g‘risida guvohlik berdilar. Shunda Yoqub bu davrda Rabbimizning maqsadi majusiylardan O‘z nomi uchun xalq tanlash ekanligini ta’kidladi. Bu hozirgina Simon (Butrus) aytgan narsaning mohiyati edi.

15:15−19 Keyin Yoqub Amos payg‘ambar kitobining 9-bobidan 11−12-oyatlarni keltirdi. E’tibor bering: u majusiylardan bo‘lgan imonlilarning da’vatini Amos payg‘ambarning bashoratini amalga oshishi deb da’vo qilmaydi, balki payg‘ambarning so‘zlariga muvofiq kelishini aytadi. Yig‘ilganlar, Xudo majusiylarga najot berib, ularni O‘ziga qaratganiga ajablanmasliklari kerak edi, chunki bu haqda Eski Ahdda aniq bashorat qilingan edi. Xudo majusiylarni imonli yahudiylarga aylantirmasdan, balki ular o‘z hollarida barakalarga erishishlarini bashorat qilgan edi.

Amosning so‘zlari Ming yillik Shohlikka ishora qiladi, bunda Masih Dovudning taxtini egallaydi va barcha xalqlar Xudoga intiladilar. Yoqub bu bashorat o‘sha kunlarda amalga oshganini nazarda tutmagan. Aksincha, u o‘shanda sodir bo‘layotgan majusiylarning qutqarilishi Amos aytgan kelajakdagi voqealarga mos kelishini ta’kidlagan.

Yoqub nutqining qisqacha mazmuni quyidagicha: avval Xudo O‘z nomi uchun majusiylardan xalq tuzish uchun ularni ziyorat qiladi. Aynan shu narsa o‘shanda sodir bo‘lgan (va hozirgacha davom etmoqda). Imon keltirgan majusiylar, imon keltirgan yahudiylar bilan birgalikda Cherkovni tashkil etadilar. O‘shanda kichik miqyosda sodir bo‘lgan hodisa (majusiylarning qutqarilishi) keyinchalik ancha katta miqyosda yuz beradi. Masih qaytib kelib, Isroil davlatini tiklaydi va Uning nomi e’lon qilinadigan barcha xalqlarni qutqaradi.

Yoqub o‘z davrida sodir bo‘layotgan voqealarni majusiylarning birinchi ziyorati deb hisoblagan. U bu ilk ziyorat Amosning bashoratiga - Masih Shoh sifatida yerga qaytganda majusiylarni kelgusidagi ziyoratiga - juda mos kelishini his qilgan. Bu ikki voqea bir xil bo‘lmasa-da, o‘zaro muvofiqdir.

Voqealar ketma-ketligiga ham e’tibor bering:

1. Hozir, inoyat davrida majusiylardan O‘z nomi uchun xalq saylash (14-oyat).

2. Masihning ikkinchi kelishi paytida Isroil xalqidan imon keltirganlarni tiklash (16-oyat).

3. Isroilning tiklanishidan so‘ng majusiy xalqlarning qutqarilishi. Bu majusiylar "orasida Mening ismim ulug‘lanadigan barcha xalqlar" deb atalgan.

Yoqub keltirgan Amosdagi (9:11-12) oyatlar Eski Ahdning tarjimasidagi xuddi shu oyatlardan sezilarli darajada farq qiladi. Bu farqni qisman Yoqub yunoncha matndan iqtibos keltirganligini tushuntirish mumkin. Biroq, iqtibos Septuagintaning tegishli parchalaridan ham farq qiladi. Izohlardan biri shunday: bir paytlar payg‘ambarga bu so‘zlarni ilhomlantirgan o‘sha Muqaddas Ruh endi ularni dolzarb bo‘lishi va yuzaga kelgan muammoni hal qilishga yordam berishi uchun o‘zgartirishga imkon bergan. Ikkinchi izoh shundan iboratki, Amosning 9-bobida turli qadimgi ibroniy qo‘lyozmalarida turli xil talqinlar mavjud. Elfordning fikricha, Yoqub ehtimol umume’tirof etilgan qadimgi ibroniy matniga yaqin tarjimadan iqtibos keltirgan, aks holda farziylar bu iqtibosni hech qachon dalil sifatida qabul qilmagan bo‘lardilar.

Keyin qaytaman (16-oyat). Yoqub allaqachon aytganidek, hozir Xudo xalqlarga imon eshigini ochmoqda. Ularning hammasi ham najot topmaydi, lekin U ulardan O‘z nomi uchun xalq tuzadi. Bu yerda Yoqub, keyin, ya’ni barcha xalqlardan Cherkov tuzilgandan so‘ng, Xudo qaytib kelib, Dovudning qulab tushgan va vayron bo‘lgan chodirini tiklaydi, deb qo‘shimcha qilgan. Dovudning chodiri - uning uyi yoki naslini anglatuvchi majoziy ibora. Uning qayta tiklanishi kelajakda shohlik sulolasi va Dovud taxtining tiklanishi bo‘lib, unga Masih Shoh sifatida o‘tiradi. Shunda Isroil butun dunyo uchun baraka manbai bo‘ladi. Boshqa insonlar ham, Uning nomi e’lon qilinadigan barcha xalqlar ham Xudovandni izlaydilar.

Amosdan olingan iqtibos bularning hammasini amalga oshiruvchi Xudovandning so‘zlari ekanligini ta’kidlash bilan yakunlanadi.

Demak, bu bosqichda Xudoning maqsadi majusiylardan O‘z xalqini yaratish ekan, Yoqub Muso qonuniga bo‘ysunishga majburlab, majusiylarni qiyin ahvolga solib qo‘yishdan ogohlantiradi. Najotga kelsak, uning uchun zarur bo‘lgan narsa faqat imondir.

15:20 Biroq, u Antioxiya cherkoviga javobida imonlilarga butlar bilan bulg‘angan narsalardan, zinodan, bo‘g‘ilgan hayvon go‘shtidan va qondan saqlanishni maslahat berishni taklif qildi. Bir qarashda Yoqub o‘z-o‘ziga zid chiqayotgandek tuyulishi mumkin. Bu ham o‘ziga xos riyokorlik, rasmiyatchilik emasmi? Bu ularni qonunga bo‘ysundirish degani emasmi? Bu savolga javob shuki, bu maslahatning qutqarilishga hech qanday aloqasi yo‘q edi. Qutqarilish masalasi allaqachon hal qilingan edi. Bu maslahat yahudiy va majusiy masihiylar o‘rtasidagi munosabatlarga taalluqli edi. Garchi bu maslahatlarga amal qilish najotning sharti bo‘lmasa-da, bu, albatta, juda muhim edi, chunki masihiylikning dastlabki asrlarida keskin ziddiyatlardan qochish imkonini berardi. Quyidagilar taqiqlangan:

1. Butlar bilan bulg‘angan narsalar. 29-oyatda esa, bu butlarga qurbonlik qilingan taom ekani aytilgan. Agar majusiy masihiylar bunday taomlarni iste’mol qilishda davom etganida, ularning yahudiy birodarlari, butlarga sig‘inishni to‘xtatdilaringizmi, deb so‘ragan bo‘lardilar. Garchi majusiy masihiylar bunday taomlarni yeyishga haqli bo‘lsalar-da, bu zaif birodarlar - yahudiylar uchun qoqilish toshi bo‘lib xizmat qilishi mumkin edi va shuning uchun noto‘g‘ri bo‘lardi.

2. Zino. Bu gunoh majusiylar orasida eng ko‘p tarqalgan edi. Shuning uchun Yoqub bu gunohni boshqa gunohlar qatorida tilga olishni lozim topdi. Muqaddas Kitobning hech bir joyida zinodan saqlanish haqidagi amr shubha ostiga olinmagan. U hamma vaqt o‘z kuchida qoladi.

3. Bo‘g‘ilgan hayvon go‘shti. Bu taqiq to‘fondan keyin Nuh bilan tuzilgan Xudoning ahdiga borib taqaladi (Ibtido 9:4). Demak, u nafaqat Isroil xalqi uchun, balki butun insoniyat uchun amal qiladi.

4. Qon. Bu taqiq ham Ibtido 9:4 dan boshlanib, Muso qonunidan oldin paydo bo‘lgan. Nuh bilan tuzilgan ahd hech qachon bekor qilinmagani sababli, bu qoidalar hozir ham amal qiladi, deb hisoblaymiz.

   Ba’zi tadqiqotchilar bu to‘rtta taqiqning ildizi Levilar kitobining 17 va 18-boblariga borib taqalishini ta’kidlaydilar. Bular: butlarga qurbonlik keltirish (17:8-9), zino - nafaqat er-xotinlik xiyonati, balki ko‘p xotinlilik (18:20), bachchabozlik (18:22) va hayvonlar bilan jinsiy aloqa qilish (18:23), shuningdek qon-qarindoshlar (insest) (18:6-14) va hatto qaynona-qaynota qarindoshlari bilan nikoh (18:15-16); bo‘g‘ilgan yoki noto‘g‘ri so‘yilgan hayvonlarning go‘shtini (17:15) va qonni (17:10-12) iste’mol qilish. Yahudiylardan chiqqan masihiylar g‘ayridinlardan chiqqan masihiylarning bu qoidalarni buzayotganini ko‘rib xafa bo‘lishardi (Havoriylar 15:21).

   15:21 Bu oyat 20-oyatda berilgan maslahatning sababini tushuntiradi. Barcha shaharlarda yahudiylar yashardi va ularga doimo Yoqub ogohlantirgan narsalarni qilish nomaqbul ekanligi o‘rgatilardi. Nafaqat axloqsiz xatti-harakatlar, balki butlarga qurbonlik qilingan go‘shtni, bo‘g‘izlangan hayvon go‘shtini va qonni iste’mol qilish ham gunoh hisoblangan. Shunday ekan, nega g‘ayridinlarga axloqsizlik qilib Xudoni haqoratlashga yoki boshqa ishlar qilib, insonlarni ranjitishga ruxsat berilishi mumkin edi?

   15:22 Shunday qilib, g‘ayridinlar najot topishi uchun xatna qilishlari shart emas, degan qat’iy qarorga kelindi. Keyingi qadam bu qarorni yozma ravishda Antioxiyadagi jamoatga yuborish edi. Quddusdagi havoriylar va oqsoqollar butun imonlilar jamoasi bilan birga Barnabo va Pavlus bilan Antioxiyaga borish uchun birodarlar orasidan Varshava laqabli Yahudo bilan Silani tanladilar. Bu Sila keyinchalik Pavlusning safarlarida hamroh bo‘lgan va maktublarda Silvanus deb atalgan odamning aynan o‘zi edi.

   15:23-29 Bu yerda o‘sha maktubning qisqacha mazmuni keltirilgan. E’tibor bering, dastlab Quddusdan Antioxiyaga kelgan soxta birodarlar hech qachon Quddusdagi jamoatdan vakolat yoki rozilik olmaganlar (24-oyat).

   Shogirdlarning Muqaddas Ruhga bo‘lgan ishonchi kundan-kunga ortib borayotgani 28-oyatda yaqqol ko‘rinadi: "Muqaddas Ruh va bizga ma’qul keldi..." Kimdir Muqaddas Ruhning bunday holatini "katta sherik mavqei" deb atagan.

   15:30-31 Quddusdan kelgan maktub Antioxiyadagi jamoatda o‘qilganida, u katta tasalli bo‘ldi. Shogirdlar endi Xudo ularni g‘ayridinlar holida qutqarganini va ular yahudiy bo‘lishlari shart emasligini anglashdi.

   15:32-33 Yahudo va Sila Antioxiyada bir necha kun qolib, ibodat yig‘inlarida ishtirok etishdi. Ular davomida birodarlarga nasihatlar berib, ularni imonda mustahkamladilar. Antioxiyada do‘stona muloqot va xizmatda anchagina vaqt o‘tkazgach, ular Quddusga qaytishdi.

   15:34 Ko‘pgina qo‘lyozmalarda, shu jumladan eng qadimgilarida ham 34-oyat yo‘q. Ko‘rinishicha, u 33 va 40-oyatlar o‘rtasidagi ziddiyatni tushuntirish uchun ba’zi kotiblarning tashabbusi bilan kiritilgan. 33-oyatda Sila Quddusga qaytib kelgani aytilgan. Ammo 40-oyatdan uning Pavlus bilan ikkinchi missionerlik safariga chiqqanini bilamiz. Chamasi, Sila Quddusga qaytmay, Antioxiyada qolgan, keyin esa Pavlus bilan safarga chiqishga kelishib olgan.

   15:35 Bu orada Pavlus bilan Barnabo Antioxiyada qolib, Rabbimiz kalomini o‘rgatish va targ‘ib qilish bilan mashg‘ul edilar. Jamoatda Rabbning boshqa ko‘plab xizmatchilari ham mehnat qilishardi. Ehtimol, aynan shu paytda Galatiyaliklarga yo‘llangan maktubda (2:11-14) tasvirlangan voqealar yuz bergan.

   E. Pavlusning ikkinchi missionerlik safari: Kichik Osiyo va Yunoniston (15:36-18:22)

   15:36-41 Ikkinchi missionerlik safarini boshlash vaqti keldi. Pavlus bu haqda Barnabo bilan gaplashib, ilgari Xushxabarni va’z qilgan shaharlarga yana bir bor tashrif buyurishni taklif qildi. Barnabo jiyani Mark ham ular bilan borishini taklif qilganda, Pavlus bunga qat’iyan qarshi chiqdi. U Markning Pamfiliyada ulardan ajralib qolganini yaxshi eslardi va u yana shunday qilishidan xavotirda edi. Barnabo bilan Pavlus o‘rtasidagi kelishmovchilik shu qadar keskinlashdiki, Xudoning bu ikki xizmatkori bir-biridan ajralib ketishdi. Barnabo Markni olib, o‘z vatani Kiprga - birinchi missionerlik safaridagi dastlabki manzilga yo‘l oldi. Pavlus esa Silani tanladi va u bilan birga Suriya hamda Kilikiyadan o‘tib, jamoatlarni mustahkamladi.

   36 va 41-oyatlar Pavlusning cho‘ponlik ruhini yanada chuqurroq tushunishimizga yordam beradi. Uning Xudoning xalqiga bo‘lgan muhabbati va g‘amxo‘rligi mashhur bir ustozning so‘zlarida aks etgan: u yuzlab odamlarni masihiylik hayotini boshlashga undashdan ko‘ra, bitta imonlini xizmatga tayyorlashni afzal ko‘rishini aytgan.

   Bu yerda muqarrar savol tug‘iladi: Pavlus haqlimi yoki Barnabo? Ehtimol, ikkalasi ham aybdor edi. Barnabo Markka bo‘lgan tabiiy mehri qaroriga ta’sir qilgan bo‘lishi mumkin. 39-oyat Pavlus va Barnabo o‘rtasida kelishmovchilik yuzaga kelganini ko‘rsatadi. "Manmanlikdan janjal chiqadi" (Hikmatlar 13:10). Demak, bu holatda har ikkalasi ham manmanlikda aybdor edi. Pavlusni haq deb hisoblovchilar, o‘sha paytdan boshlab Barnabo Havoriylar kitobidan yo‘qolganini ta’kidlashadi. Yana bir dalil: Pavlus va Sila birodarlar tomonidan Xudoning inoyatiga topshirilgani aytilgan, ammo Barnabo va Yuhanno Mark haqida bunday deyilmagan. Har holda, Mark o‘zini oqlay olgani va Pavlusning ishonchini to‘liq tiklagani dalda beradi (2 Timo‘tiylarga 4:11).

   MAHALLIY CHERKOVNING MUSTAQILLIGI

   Bir qarashda Quddusda o‘tkazilgan yig‘in Oliy cherkov kengashiga o‘xshab ko‘rinishi mumkin. Ammo dalillar bunga zid. Xristianlikning ilk davrida imonlilarning har bir mahalliy jamoasi mustaqil, ya’ni o‘zini o‘zi boshqaruvchi edi. Markazlashgan boshqaruv tizimiga ega bo‘lgan cherkovlar birlashmasi mavjud emasdi. Konfessiyalar, binobarin, konfessional markazlar ham yo‘q edi. Har bir mahalliy cherkov bevosita Xudo oldida javobgar edi. Bu Vahiy 1:13 da aks etgan bo‘lib, unda Osiyodagi yettita cherkovni ifodalovchi yettita oltin chiroqdon o‘rtasida turgan Rabbimizni ko‘ramiz. Bu vahiyning mohiyati shundaki, alohida cherkovlar va Cherkovning Oliy Boshlig‘i o‘rtasida hech qanday boshqaruv organlari yo‘q. Har bir cherkovni bevosita U boshqaradi. Mustaqillik nima uchun bu qadar muhim? Birinchidan, u yanglish ta’limotlarning tarqalishiga to‘sqinlik qiladi. Cherkovlar bir-biri bilan bog‘langan va yagona nazorat ostida bo‘lsa, liberalizm, ratsionalizm va murtadlik kuchlari ularning barchasini egallab olishi mumkin, buning uchun faqat markaziy boshqaruv organlari va ushbu konfessiyaning ta’lim markazlarini qo‘lga kiritish kifoya. Cherkovlar mustaqil bo‘lganda esa, dushman ko‘plab alohida guruhlarga qarshi kurashishga majbur bo‘ladi. Ikkinchidan, agar hokimiyat tepasida cherkovga dushman bo‘lgan hukumat turgan bo‘lsa, mahalliy cherkovlarning mustaqilligi muhim himoya omili vazifasini bajaradi. Cherkovlar birlashganda, totalitar davlat markaziy organlarning kam sonli rahbarlari ustidan nazoratni ta’minlash orqali ularning barchasini boshqarish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Cherkov o‘z ustidan har qanday markazlashgan hokimiyatni tan olishdan bosh tortsa, u og‘ir paytlarda osongina yashirin faoliyatga o‘tib ketishi mumkin. Bugungi kunda ko‘plab davlatlar, ham demokratik, ham diktatorlik boshqaruv shaklidagilar, kichik mustaqil cherkovlarni birlashtirmoqchi. Ular ko‘p sonli jamoalar bilan emas, balki ularni ifodalovchi markaziy organ bilan munosabat o‘rnatishni afzal ko‘rishlarini ta’kidlashadi. Demokratik davlatlar bunday ittifoqlarga imtiyoz va afzalliklar berish orqali ularning vujudga kelishiga ko‘maklashishga harakat qilmoqda. Boshqa davlatlar esa, Gitler Uchinchi Reyx davrida qilganidek, cherkovlarni farmonlar bilan birlashtirishga majburlamoqda. Har qanday holatda ham, bu bosimga bo‘ysungan cherkovlar o‘zlarining Muqaddas Kitobga asoslangan xususiyatlarini, shuningdek, modernizatsiya urinishlariga qarshilik ko‘rsatish va ta’qiblar davrida yashirin ravishda faoliyatini davom ettirish qobiliyatini yo‘qotadilar. Ba’zilar Havoriylar kitobiga asoslanib, aslida cherkovlar markaziy boshqaruv organiga, ya’ni biz hozirgina ko‘rib chiqqan Quddusdagi kengashga ega bo‘lgan, deb e’tiroz bildirishlari mumkin. Ammo bu parchani sinchiklab o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, Quddusdagi kengash hokimiyatga ega bo‘lgan rasmiy organ emas edi. Bu shunchaki havoriylar va oqsoqollarning yig‘ilishi bo‘lib, maslahat organi vazifasini bajargan. Antioxiyalik imonlilar yig‘ilishga chaqirilmagan, ular Quddusdagi birodarlar bilan maslahatlashish uchun o‘zlari borishga qaror qilishgan. Kengash qarori cherkovlar uchun majburiy emas edi, u faqat imonlilarning ushbu guruhining umumiy fikri sifatida taklif qilingan. Cherkov tarixi o‘zi haqida gapiradi. Qayerda cherkovlarning yagona rahbarlik ostida birlashuvi vujudga keltirilgan bo‘lsa, bu hol ularning tanazzulini tezlashtirishi muqarrar edi. Insonning tashqi hukmronligidan xoli bo‘lgan cherkovlar Xudo haqidagi eng sof guvohlikni saqlab qoladilar.

   Xristianlikning ilk davrida dindorlarning har bir pomeste jamoasi avtonom, ya’ni o‘z-o‘zini boshqaruvchi bo‘lgan. Markazlashgan boshqaruv tizimiga ega bo‘lgan cherkovlar uyushmasi mavjud emas edi. Konfessiyalar, binobarin, konfessional markazlar ham yo‘q edi. Har bir mahalliy cherkov bevosita Xudo oldida javobgar edi. Bu, Vahiy 1: 13 da aks etgan bo‘lib, unda Osiyodagi yettita cherkovni ifodalovchi yettita oltin chiroqning o‘rtasida turgan Xudovandni ko‘ramiz. Bu vahiyning mohiyati shundaki, alohida cherkovlar va Oliy cherkov boshlig‘i o‘rtasida hech qanday boshqaruv organlari yo‘q. Har bir cherkovni bevosita U boshqaradi.

   Muxtoriyat nima uchun bunchalik muhim? Birinchidan, u noto‘g‘ri tushunchalarning tarqalishiga to‘sqinlik qiladi. Cherkovlar bir-biri bilan bog‘langan va yagona nazorat ostida bo‘lsa, liberalizm, ratsionalizm va murtadlik kuchlari ularning barchasini egallab, faqat markaziy boshqaruv organlari va ushbu konfessiyaning o‘quv markazlarini egallab olishi mumkin. Cherkovlar mustaqil bo‘lganda, dushman ko‘plab alohida guruhlarga qarshi kurash olib borishga majbur bo‘ladi.

   Ikkinchidan, agar hokimiyat tepasida cherkovga dushman bo‘lgan hukumat turgan bo‘lsa, pomest’e cherkovlarining avtonomiyasi muhim himoya omili sifatida amal qiladi. Cherkovlar birlashganda, totalitar davlat markaziy organlarning kam sonli rahbarlari ustidan nazoratni ta’minlash orqali ularning barchasini nazorat qilish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Cherkov o‘z ustidan har qanday markazlashgan hokimiyatni tan olishdan bosh tortsa, u og‘ir paytlarda osongina yashirin ishlarga o‘tib ketishi mumkin.

   Bugungi kunda ko‘plab davlatlar, ham demokratik, ham diktatorlik boshqaruv shaklidagi davlatlar kichik mustaqil cherkovlarni birlashtirishga harakat qilmoqda. Ularning ta’kidlashicha, ular ko‘p sonli jamoalar bilan emas, balki ularni ifodalovchi markaziy organ bilan ishlashni afzal ko‘rishadi. Demokratik davlatlar bunday ittifoqlarga imtiyoz va afzalliklar berish orqali ularning vujudga kelishiga ko‘maklashishga harakat qiladilar. Boshqa davlatlar, Gitler Uchinchi Reyx davrida qilganidek, cherkovlarni farmonlar bilan birlashtirishga majburlamoqchi. Har qanday holatda ham, bu bosimga bo‘ysungan cherkovlar o‘zlarining Injil xususiyatlarini, shuningdek, modernizatsiya urinishlariga qarshilik ko‘rsatish va ta’qiblar davrida yashirin ravishda o‘z faoliyatini davom ettirish qobiliyatini yo‘qotadilar.

   Ba’zilar Havoriylarning so‘zlariga asoslanib, aslida cherkovlar markaziy boshqaruv organiga, ya’ni hozirgina biz ko‘rib chiqqan Quddusdagi kengashga ega bo‘lgan deb e’tiroz bildirishlari mumkin. Ammo bu parchani sinchiklab o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, Quddusdagi kengash hokimiyatga ega bo‘lgan rasmiy organ emas edi. Bu shunchaki havoriylar va targ‘ibotchilarning yig‘ilishi bo‘lib, maslahat organi vazifasini bajargan.

   Antioxiyalik imondoshlar yig‘ilishga chaqirilmay, Quddusdagi imondoshlar bilan maslahatlashish uchun o‘zlari borishga qaror qilishdi. Kengash qarori cherkovlar uchun majburiy emas edi, u faqat dindorlarning ushbu guruhining yagona fikri sifatida taklif qilingan.

   Cherkov tarixi o‘zi haqida gapiradi. Qayerda cherkovlarning yagona rahbarlik ostida birlashuvi vujudga keltirilgan bo‘lsa, bu hol ularning tanazzulini tezlashtirishi muqarrar edi. Insonning tashqi hukmronligidan xoli bo‘lgan cherkovlar Xudo haqidagi eng sof guvohlikni saqlab qoladilar.